Sermaye piyasalarında manipülasyonla mücadele, yalnızca mevzuat ve yaptırımlarla değil, güçlü bir elektronik piyasa gözetim altyapısıyla mümkün. Türkiye’de bu alandaki teknolojik dönüşüm yıllar içinde önemli aşamalardan geçti.
2009 yılında SPK bünyesinde Piyasa Gözetim ve Denetim Dairesi kuruldu. Böylece olağandışı fiyat ve miktar hareketlerinin, piyasa dolandırıcılığı ve bilgi suistimali şüphelerinin merkezi bir yapıda izlenmesi hedeflendi.
2011-2012 döneminde Borsa İstanbul’da otomatik gözetim ve yatırımcı bazlı tedbir mekanizmaları geliştirildi. Gözetim artık yalnızca fiyat ve hacim hareketlerine değil, yatırımcıların emir ve işlem davranışlarına da odaklanmaya başladı.
2014 yılında Borsa İstanbul ile NASDAQ arasında stratejik iş birliği anlaşması imzalandı. Bu iş birliği kapsamında Borsa İstanbul, BISTECH teknolojik dönüşümüyle birlikte NASDAQ’ın geliştirdiği SMARTS piyasa gözetim sistemini 2015 yılında kullanmaya başladı.
SMARTS, klasik bir fiyat takip yazılımından çok daha kapsamlı bir gözetim platformu. Emir girişleri, iptaller, değişiklikler ve gerçekleşen işlemler algoritmik senaryolar üzerinden analiz ediliyor. Spoofing, layering, wash trading, kapanış fiyatı manipülasyonu ve koordineli işlem davranışları gibi şüpheli örüntüler tespit edilerek alarm üretiliyor. Ayrıca spot piyasa ile VİOP arasındaki ilişkilerin izlenmesi, çapraz piyasa manipülasyonlarının araştırılmasına imkân sağlıyor.
Bu dönemde SPK da kendi gözetim teknolojisini geliştirmişti. Cingöz adı verilen bu yazılım, Kurulun piyasa gözetim ve analiz altyapısının önemli bir parçasıydı. SPK’nın 2015 Faaliyet Raporu’nda, Borsa İstanbul’un SMARTS altyapısının SPK kullanıcılarına da açıldığı, aynı zamanda Cingöz yazılımında revizyon yapılarak analizlerin yeni BIST altyapısıyla uyumlu hale getirildiği belirtiliyordu.
Böylece Borsa İstanbul’un NASDAQ kaynaklı SMARTS altyapısı ile SPK’nın kendi geliştirdiği Cingöz sistemi, piyasa gözetiminde aynı dönemde devrede olan iki önemli teknolojik araç haline geldi.
Peki asıl mesele ne?
Borsa İstanbul’un ve SPK’nın elinde gelişmiş elektronik gözetim sistemleri bulunuyor. O halde şu soruların yanıtlanması gerekiyor:
• Sistemler kaç şüpheli işlem alarmı üretiyor?
• Bu alarmların kaçı SPK incelemesine dönüşüyor?
• Kaçı idari yaptırım veya suç duyurusuyla sonuçlanıyor?
• Koordineli işlemler ve farklı hesaplar üzerinden gerçekleştirilen manipülatif faaliyetler ne ölçüde tespit ediliyor?
Bu verilerin kamuoyuyla paylaşılması, piyasa gözetiminin etkinliğinin değerlendirilmesi açısından büyük önem taşıyor.
Çünkü gelişmiş gözetim teknolojilerine sahip olmak tek başına yeterli değil. Önemli olan, algoritmaların tespit ettiği şüpheli işlem örüntülerinin zamanında analiz edilmesi ve gerekli hukuki süreçlerin işletilmesidir.
Sermaye piyasalarında teknoloji manipülasyonu tespit edebilir. Ancak bu tespitleri sonuca ulaştıracak olan etkin denetim, kararlılık ve hesap verebilirliktir.
“Düzenden beslenenler düzeni değiştiremezler”