Bir baba işyerinde ikram edilen mandalinayı yemeyip çocuğuna götürüyor. Bir başka baba ise çocuğuna “Git, istediğini al. Yetmezse kartımla öde” diyor. Aynı şehir, aynı ülke, iki ayrı hayat… Peki biz hangi Türkiye’nin ekonomisini konuşuyoruz?
Bir sabah düşünün…
Günün ilk ışıklarıyla evinden çıkıp işe yetişmeye çalışan bir baba… Gün içinde çalıştığı işyerinde çay molasında mandalina ikram ediliyor. Bir tane alıyor, tam yiyecekken vazgeçiyor. “Çocuklar sever, eve götüreyim” diye düşünüyor. Belki küçücük bir ayrıntı. Ama o mandalina, bir babanın kendi isteğini çocuğunun ihtiyacının gerisine koymasının sessiz hikâyesi…
Aynı saatlerde başka bir evde ise bambaşka bir sabah yaşanıyor. Çocuk okuluna hazırlanırken babası cebinden para çıkarmakla uğraşmıyor. “Ne kadar lazım?” diye sormuyor. “Git, istediğini al. Yetmezse kartımla öde” diyor. Çünkü o evde harçlığın hesabı yapılmıyor, alışverişin toplamı düşünülmüyor. Para, her harcama öncesinde yeniden hesaplanması gereken bir mesele değil.
İki baba, iki çocuk, iki ayrı hayat…
Aynı şehirde, aynı ülkenin sabahında, birbirinden ne kadar uzak iki ekonomik gerçeklik.
Birinin çocuğuna götürmek için yemediği mandalina, diğerinin çocuğuna verdiği sınırsız harçlık kadar çok şey anlatıyor.
Türkiye’de artık yalnızca gelirler değil, hayatların standartları da birbirinden uzaklaşıyor.
Tasarrufun da bir sınıfı var!
Son zamanlarda sıkça duyduğumuz bir tavsiye var: Tasarruf edin!
Elektriği dikkatli kullanın, gereksiz harcamalardan kaçının, alışverişinizi planlayın, birikim yapın…
Elbette bunların hepsi doğru. Kaynakları verimli kullanmak, israftan kaçınmak ve geleceği düşünerek harcama yapmak her ekonomik düzeyde önemli.
Ama küçük bir ayrıntı var: Tasarruf edebilmek için önce tasarruf edilecek bir alanın bulunması gerekiyor.
Bir kesim için tasarruf, ikinci tatilden vazgeçmek, daha az dışarıda yemek yemek veya yeni otomobil alımını ertelemek olabilir.
Diğer kesim içinse tasarruf, çocuğun beslenme çantasına koyacağı bir üründen vazgeçmek, ayakkabıyı bir sezon daha giymek, peyniri daha az almak veya ay sonunda faturayı ödeyebilmek için başka bir ihtiyacı ertelemek anlamına geliyor.
Aynı kelimeyi kullanıyoruz ama aynı şeyden söz etmiyoruz.
Birileri harcamalarını optimize ediyor, birileri ihtiyaçlarını minimize ediyor.
Ekonomi literatüründe belki ikisi de tüketim davranışındaki değişim olarak tanımlanabilir. Ancak mutfaktaki karşılığı aynı değil.
Bir insanın lüksünden vazgeçmesiyle ihtiyacından vazgeçmesi arasında ciddi bir ekonomik ve toplumsal fark vardır.
Beyaz yakalı da artık hesabını başka türlü yapıyor
Geçim mücadelesini yalnızca asgari ücretle çalışanların veya dar gelirli ailelerin meselesi olarak görmek, bugünkü ekonomik fotoğrafı eksik okumak olur.
Bir dönem orta sınıfın ekonomik güvencesi olarak görülen beyaz yakalıların da yaşam alışkanlıkları değişiyor.
Özel sağlık sigortasını yenilemeyi erteleyen, öğle yemeğini evden getiren, yemek kartını market alışverişinde kullanarak mutfak bütçesine katkı sağlamaya çalışan çalışanlar var.
İşyerinde ikram edilen meyveyi yemeyip çocuğuna götürenler var.
Bunlar elbette bütün beyaz yakalıların aynı koşullarda yaşadığı anlamına gelmiyor. Ancak düzenli maaş alan, eğitimli, çalışan bir kesimin bile bazı alışkanlıklarını yeniden gözden geçirmek zorunda kalması dikkat çekici.
Eskiden orta sınıf olmak yalnızca düzenli bir işe sahip olmak değildi. Çocuğuna iyi eğitim verebilmek, yılda bir kez tatil yapabilmek, sağlık güvencesini sürdürebilmek ve bir miktar para biriktirebilmekti.
Şimdi bazı aileler için maaşın yatması, yeni bir harcama planının başlaması anlamına geliyor.
Maaş geliyor, kira gidiyor. Faturalar sıraya giriyor. Kredi kartı ödemesi kapıyı çalıyor. Mutfak alışverişi de araya sıkışınca ayın geri kalanıyla ilgili yeni bir hesap başlıyor.
Beyaz yaka artık yalnızca kariyer planı yapmıyor; ay sonu planı da yapıyor.
Gençler büyüyor, ama kendi hayatlarına geçemiyor
Bir başka mesele de gençler…
Eskiden gençlerin hayali iyi bir iş bulmak, kendi evine çıkmak, evlenmek, çocuk sahibi olmak ve bağımsız bir hayat kurmaktı.Bugün ise bazı gençler için aile evinden ayrılmak bile ciddi bir ekonomik risk hesabı gerektiriyor.
Kira, depozito, aidat, faturalar, ulaşım, mutfak masrafları…
Daha evin kapısını açmadan karşılarına ciddi bir maliyet listesi çıkıyor.
Evlenmek isteyen genç önce evin kirasını, sonra eşyayı, ardından düğünü düşünüyor. Çocuk sahibi olmayı planlamak ise başlı başına başka bir bütçe çalışması gerektiriyor.
Bir genç düşünün; üniversiteyi bitirmiş, işe girmiş, kendi parasını kazanıyor. Ancak kazandığı parayla İstanbul’da tek başına bir hayat kurmanın hesabını yaptığında ailesinin yanından ayrılmayı erteliyor.
Üniversite diploması var, işi var, maaşı var. Ama bağımsız bir hayat kurmak için yeterli ekonomik alanı yok.
Elbette aileyle yaşamak tek başına bir ekonomik yetersizlik göstergesi değildir. Ancak kendi hayatını kurmak isteyen bir gencin bunu sürekli ertelemesi, üzerinde durmamız gereken bir gerçek.
Bir ülkenin gençleri geleceklerini planlamak yerine bugünkü kirayı nasıl ödeyeceklerini düşünüyorsa, mesele yalnızca konut fiyatlarından ibaret değildir.
Emekli oldu, ama ailesinin bütçesinden emekli olamadı
Emeklilik denildiğinde insanın aklına yıllarca çalışmanın ardından biraz dinlenmek, torunlarla vakit geçirmek, kendine zaman ayırmak gelir.
Ancak bugün bazı emekliler için emeklilik, çalışmanın sona erdiği ama ekonomik sorumlulukların bitmediği bir dönem.
Kimi hâlâ çalışıyor. Kimi torununa harçlık veriyor, kimi iş bulamayan çocuğunun mutfak masrafına destek oluyor.
Kendi ihtiyaçlarını erteleyerek çocuklarının hayatını biraz olsun kolaylaştırmaya çalışıyor.
Bir zamanlar çocuklarını büyütmek için çalışan anne babalar, şimdi onların ekonomik olarak ayakta kalabilmesi için destek vermeye devam ediyor.
İnsan yıllarca çalışıp emekli oluyor ama ailesinin ekonomik yükünü omuzlarından indiremiyor.
Emeklilik yaşı geliyor, sorumlulukların yaşı gelmiyor.
AVM’ler dolu, peki herkes alışveriş mi yapıyor?
Tam bu noktada sık duyduğumuz bir itiraz var:
Madem insanlar geçinemiyor, AVM’ler neden dolu? Restoranlarda neden yer bulunmuyor? Kafeler neden kalabalık?
Çünkü kalabalık olmakla satın alma gücüne sahip olmak aynı şey değil.
Bir AVM’ye giren herkes alışveriş yapmıyor. Kimi yalnızca geziyor, kimi çocuğunu gezdiriyor, kimi klimalı bir ortamda vakit geçiriyor. Kimi de bütçesini aşmadan küçük bir şey alıp kendini iyi hissetmeye çalışıyor.
Bir de bugünün tüketim alışkanlıklarında farklı bir psikoloji var.
Bazı insanlar geleceğe dönük birikim yapmanın kendilerine ne kazandıracağını sorguluyor. Ev alamayacağını, araba alamayacağını, birikimiyle hayatını değiştiremeyeceğini düşünüp bugünü yaşamayı tercih edebiliyor.
Elbette bu davranış herkese genellenemez. Ancak tüketim görüntüsünü doğrudan refah göstergesi saymak da doğru değil.
Bir kahvenin fotoğrafını paylaşmak kolaydır. O kahvenin ay sonunda bütçede nasıl bir yer tuttuğunu ise kimse görmez.
Biriktirmek için yalnızca para yetmez, güven de gerekir
Bir de tasarrufun diğer tarafı var: Birikim yapmak.
Vatandaşa birikim yapması öneriliyor. Peki birikim yapabilmek için yalnızca para yeterli mi?
Hayır. Güven de gerekiyor.
İnsanlar yıllarca küçük küçük biriktirdikleri parayı değerlendirmek isterken yalnızca getiriye bakmaz. Paralarını emanet ettikleri kurumların ne kadar şeffaf olduğunu, denetimin nasıl yapıldığını, karşılaştıkları sorunlarda haklarını nasıl arayabileceklerini de bilmek ister.
Son dönemde finansal sistemde gündeme gelen gelişmeler, yatırımcının güven konusunu yeniden düşünmesine neden oldu.
Bir vatandaşın birikimini değerlendirmek istemesi kadar, o birikimin korunacağına inanması da önemlidir.
Finansal sistemde güven, yalnızca yatırımcıların değil, ekonominin tamamının meselesidir.
Çünkü insan geleceğine güvenmediğinde tasarruf kararları da değişir.
Tasarruf çağrısı yapmak kolaydır; asıl mesele, insanlara tasarruf edebilecekleri bir gelecek sunabilmektir.
Peki neyden tasarruf edelim?
Elbette kamu kaynaklarının verimli kullanılması, yatırımların doğru planlanması, israfın önlenmesi, üretimde verimliliğin artırılması da aynı tartışmanın parçası olmalı.
Tasarrufun yalnızca vatandaşın mutfağında, elektrik düğmesinde veya alışveriş sepetinde aranması eksik bir yaklaşım olur.
Kamu harcamalarında etkinlik, yatırımların toplumsal getirisi, eğitim ve sağlık hizmetlerinin niteliği, üretim kapasitesi ve finansal sistemin güvenilirliği de ekonomik refahın belirleyicileridir.
Bir ülkenin ekonomisi yalnızca vatandaşın daha az harcamasıyla güçlenmez. Daha fazla üretim, daha yüksek verimlilik, nitelikli istihdam, öngörülebilir bir ekonomik ortam ve gelir artışının toplumun geniş kesimlerine ulaşması gerekir.
Çünkü tasarruf, yoksunluğun başka bir adı haline gelmemeli.
Bir ülkede insanlar daha az tüketerek değil, daha fazla üreterek, daha iyi kazanarak ve geleceklerinden emin olarak birikim yapabilmeli.
Belki de artık birbirimize yalnızca “Tasarruf edin” demek yerine şu soruyu sormalıyız:
İnsanlar hayatlarından bu kadar çok şey eksiltirken, ekonomi onlara ne ekliyor?
Çünkü bir ülkenin gerçek refahı, insanların ne kadar az harcadığıyla değil, kazandıklarıyla nasıl bir hayat yaşayabildiğiyle ölçülür.