Bir Memleketin En Büyük Yorgunluğu: Yaşayamadan Geçen Zaman

Sefer Humar yazdı:

Sefer Humar

Artık kimse zengin olmanın veya büyük beklentilerin hesabını yapmıyor. İnsanlar, ellerinde kalan üç kuruşun enflasyon karşısında biraz daha eksilmemesinin hesabını yapıyor. Galiba bir memleketin en büyük yorgunluğu da tam burada başlıyor.

Şahsen düşünüyorum ki Türkiye’de son yılların en dikkat çekici ekonomik hadisesi, yalnızca enflasyon, hayat pahalılığı yahut gelir dağılımındaki bozulma değil. Bunların ötesinde, toplumsal hayatın tamamına sirayet etmiş bir bekleyiş hâli var. Sanki koca bir memleket, hayatına devam edebilmek için bir sonraki açıklamayı bekliyor.

Öğrenci bursuna yapılacak artışı bekliyor. Çalışan asgari ücrete yapılacak zammı bekliyor. Memur maaş düzenlemesini bekliyor. Emekli, yıllarca verdiği emeğin karşılığında biraz olsun nefes alabileceği bir iyileştirmeyi bekliyor. Gençler iş bulmayı, aileler kiraların makul seviyelere gelmesini, esnaf işlerin açılmasını, dar gelirli ayın sonunu getirebilmeyi bekliyor.

Velhasıl, herkes bir şey bekliyor.

Üstelik artık kimsenin beklentisi öyle büyük hayaller de değil. Bir zamanlar insanlar ev sahibi olmayı, otomobil almayı, çocuklarına güzel bir gelecek hazırlamayı konuşurdu. Şimdilerde beklentilerimiz ne kadar da mütevazı hâle geldi. Elimizde üç kuruş olsun, enflasyon karşısında erimesin. Ayın yirmisini gördüğümüzde cebimizde ayın otuzunu çıkaracak kadar para kalsın. Bir pazar alışverişinde aldıklarımızın hesabını yaparken mahcup olmayalım.

İktisadi açıdan bakıldığında bu durumun oldukça çarpıcı bir karşılığı var: Toplumun refah beklentisi genişlemek yerine daralıyor. İnsanlar daha iyi yaşamanın değil, mevcut yaşam standardını muhafaza edebilmenin mücadelesini veriyor.

Oysa bir ekonominin başarısı, vatandaşının yalnızca ne kadar kazandığıyla ölçülemez. Kazandığı parayla ne alabildiği, geleceğini ne ölçüde planlayabildiği ve yarına ne kadar güven duyabildiği de en az gelir seviyesi kadar önemlidir.

Bugün öyle bir zaman dilimindeyiz ki neredeyse herkes ekonomist oldu. Kahvehanelerde enflasyon konuşuluyor, aile sofralarında faiz tartışılıyor, öğrenciler alım gücü hesaplıyor, emekliler maaş katsayılarını inceliyor. Bir evin mutfağında yapılan hesap, kimi zaman ekonomi kürsülerinde yapılan tartışmalardan daha somut bir gerçeklik taşıyor.

Bir annenin pazarda domatesin kilosunu hesaplaması da ekonomidir. Bir öğrencinin öğle yemeğini atlayıp atlamamaya karar vermesi de ekonomidir. Bir emeklinin ilaç parasını ayırdıktan sonra kalanıyla ayın geri kalanını planlaması da ekonomidir.

Ekonomi artık yalnızca akademik makalelerin, merkez bankası raporlarının veya bütçe tablolarının konusu değil. Ekonomi, vatandaşın her sabah uyandığında yeniden yüzleştiği hayatın ta kendisi.

Bir ömür, bir sonraki maaş zammı beklemekle geçer mi?

Eskilerin güzel bir sözü vardır: İnsan umuduyla yaşar.

Fakat umut ile sürekli ertelemek arasında ince bir çizgi bulunur. İnsan elbette geleceğe dair beklenti taşımalıdır. Ancak bir toplumun bütün hayatını gelecek bir ücret düzenlemesine, açıklanacak bir iyileştirmeye veya yapılması beklenen bir ekonomik müdahaleye bağlaması düşündürücüdür.

Asgari ücret düzenlemesi beklenir. Ardından fiyatların nasıl değişeceği hesaplanır. Memur zammı beklenir. Sonra bu artışın kira karşısında ne ifade ettiği konuşulur. Emekli aylıklarına iyileştirme beklenir. Ardından geçim şartlarının bu artışı ne kadar sürede aşacağı tartışılır.

Bir bakıma zam açıklanır, fakat bekleyiş sona ermez.

Çünkü mesele yalnızca ücretin nominal olarak artması değildir. Mesele, o artışın gerçek satın alma gücüne dönüşebilmesidir.

İktisatta buna reel gelir meselesi diyoruz. Vatandaşın cebine giren rakam büyüyebilir; ancak o rakamla satın alabildiği mal ve hizmet miktarı aynı oranda büyümüyorsa ortada gerçek anlamda bir refah artışından söz etmek güçleşir.

İşte tam da bu nedenle ücret politikalarının yalnızca rakamsal artışlar üzerinden değil, enflasyon karşısında koruma, gelir dağılımında adalet ve sürdürülebilir satın alma gücü üzerinden değerlendirilmesi gerekir.

Seyyanen zam: Bir lütuf değil, tartışılması gereken bir gelir adaleti meselesi

Özellikle seyyanen zam konusu, bugün üzerinde ciddiyetle durulması gereken başlıklardan biridir.

Çalışanlar arasındaki ücret makasının açılması, geçmiş dönemlerdeki farklı artışların zaman içerisinde oluşturduğu dengesizlikler ve emeklilerin gelir seviyelerindeki yetersizlik, bu tartışmayı daha da önemli hâle getirmektedir.

Seyyanen iyileştirme meselesini yalnızca bir zam beklentisi olarak görmek, konunun özünü eksik değerlendirmek olur. Burada tartışılması gereken, ücret ve aylıklar arasındaki dengenin nasıl korunacağı, emeğin karşılığının nasıl gözetileceği ve gelir dağılımındaki bozulmanın hangi araçlarla giderilebileceğidir.

Elbette her düzenleme kamu maliyesinin imkânları, bütçe dengesi ve enflasyonist etkileri dikkate alınarak yapılmalıdır. Ancak mali disiplin konuşulurken toplumsal refahın da aynı ciddiyetle ele alınması gerekir.

Zira ekonomik istikrar, yalnızca rakamların istikrarı değildir. İnsanların hayatlarını sürdürebilme imkânlarının da istikrarlı olmasıdır.

Bir emeklinin yıllarca çalıştıktan sonra geçim mücadelesini her ay yeniden vermesi, bir çalışanın ücret artışını henüz cebine girmeden kaybetme endişesi taşıması, bir öğrencinin geleceğini ekonomik kaygılarla daraltması üzerinde düşünülmesi gereken toplumsal meselelerdir.

Bunları konuşmak bir ekonomik tercih değil, sosyal refahın gereğidir.

Yorulduk, fakat en çok da beklemekten yorulduk

Biraz da insan tarafından bakalım meseleye.

Hayat dediğimiz şey, yalnızca maaş günlerini takip etmekten ibaret olmamalı. İnsanlar çalışmalı, üretmeli, karşılığını almalı ve hayatın kendisine de vakit ayırabilmeli.

Bir öğrenci gençliğini sürekli geçim hesabıyla geçirmemeli. Bir anne çocuğunun ihtiyaçlarını karşılarken her defasında başka bir ihtiyacından vazgeçmek zorunda kalmamalı. Bir emekli, ömrünün en güzel yıllarını çalışarak geçirdikten sonra kalan yıllarını yalnızca ay sonunu getirmeye çalışarak tüketmemeli.

İnsan biraz da yaşamalı.

Bir kitap alabilmeli, dostuyla bir kahve içebilmeli, ailesiyle bir akşam yemeğine çıkabilmeli. Çocuğuna bir oyuncak alırken bunun bütçesindeki karşılığını saatlerce düşünmemeli.

Bunlar lüks değil, insanca yaşamın sıradan parçalarıdır.

Ekonomik büyümenin toplumsal karşılığı da burada aranmalıdır. Büyüme rakamlarının vatandaşın sofrasına, cebine ve geleceğine nasıl yansıdığı sorusu, bütün ekonomik değerlendirmelerin merkezinde bulunmalıdır.

2027’ye yaklaşırken benim üzerinde durduğum mesele tam olarak budur. Yeni bir yılın, yeni ekonomik hedeflerin veya yeni düzenlemelerin ötesinde, toplumun bu sürekli bekleme hâlinden çıkarılması gerekiyor.

Çünkü bir ülkenin insanları sürekli bir sonraki iyileştirmeyi bekliyorsa, bugün yaşadıkları hayatın yeterliliği konusunda ciddi bir soru işareti var demektir.

Ve galiba artık en çok bunu konuşmalıyız.

Bizim insanımız büyük servetler peşinde koşmuyor. Büyük bir kesim için mesele, emeğinin karşılığını alabilmek, kazancını enflasyona ezdirmemek ve geleceğe biraz olsun güvenle bakabilmek.

Şahsen bir ekonomist olarak şunu düşünüyorum: Bir ülkenin ekonomik başarısını yalnızca büyüme oranlarıyla, bütçe dengeleriyle veya finansal göstergelerle değerlendirmek yeterli değildir. O ülkede yaşayan insanların ne kadarının gelecek kaygısı taşımadan yaşayabildiğine de bakmak gerekir.

Çünkü refah, yalnızca cebimizdeki paranın miktarı değildir; o parayla kurabildiğimiz hayatın genişliğidir.

Ve artık şu soruyu sormanın zamanı geldi:

Bir ömür, hep bir sonraki zammı beklemekle geçer mi?

İnsanlar çalışırken yaşayabilmeli, emek verirken geleceğini kurabilmeli, emekli olduğunda ise geçmişte verdiği emeğin huzurunu hissedebilmelidir.

Her yeni yılı biraz daha iyi yaşayabilmek umuduyla karşılamak güzeldir. Fakat her yılı bir önceki yılın kayıplarını telafi etmesini bekleyerek geçirmek, başka bir şeydir.

Biz artık yalnızca geçinmek istemiyoruz; yaşamak istiyoruz.

Üç kuruşumuz olsun, enflasyon karşısında erimesin diye hesap yapmak zorunda kalmayalım istiyoruz.

Ve belki de bütün bu ekonomik tartışmaların, raporların, tabloların ve istatistiklerin sonunda dönüp dolaşıp varacağı en sade hakikat şudur:

Bir memlekette herkes ekonomist olmuşsa, herkes hayatını geçindirebilmek için hesap yapmak zorunda kalmıştır. Oysa insanların biraz da hesap yapmadan yaşayabildiği günlere ihtiyacımız var.

Yine de enseyi karartmayalım tebessümle kalın her daim.

Mobil sürümden çık