Vasatlık neden prim yapar?
Zeki insanlar neden yalnızdır?
Okulda zeki çocuklar neden dışlanır?
Neden bir işyerinde sıradışı başarılı olan sevilmez ?
Neden meyve veren ağaç taşlanır?
Kobiler neden bile bile batağa gider? Neden rasyonel çözüm öneri ve yönlendirmeler kabul görmez?
Neden “eski köye yeni adet getirilmez” denir?
Neden askerde “Ne geride ne ileride dur, ortadan ayrılma” denir?
Yönetici kapitalizminin nedeni acaba bu atasözü kaynaklı mıdır?
Neden toplum artık bir Barış Manço, Cem Karaca müziği ve sanatı çıkaramıyor?
Vatan kuran Atatürk neden belli çevrelerce yok sayılır?
Neden bir ülkede cahil ferasetine güvenilir?
“ Is yanına git is, mis yanına git mis koksun” atasözü bunun için mi söylenmiştir?
Bu ve benzer soruların cevabı bir anlamda aşağıda, haftanın ilk iş günü için iyi okumalar . Sapere aude .
Schopenhauer: Toplum Neden Vasat Olanı Ödüllendirir ve Nitelikli Olanı Dışlar?
Siyasi hayatta, bilimde, sanatta ve akademide “vasatlık” daha kolay yükselir. Gerçek yetenekler ise çoğu zaman ya geç fark edilir ya da hiç fark edilmez.
Peki ama neden? Bu can sıkıcı gerçeği Schopenhauer’un bakış açısından inceleyelim…
Schopenhauer şöyle yazar:
“Zekâ ve kavrayışla toplumda popüler olabileceğini düşünen kişi, hâlâ hayatın gerçeklerini öğrenememiş bir acemidir. İnsanların büyük çoğunluğu, bu tür nitelikleri kıskanır ve öfkeyle karşılar. Bu öfke genellikle bastırılır, hatta kişi kendine bile gerçek nedenini itiraf etmez.
Ancak şu olur: Birisiyle konuşan kişi, karşısındakinin kendisinden çok daha zeki olduğunu fark eder. Ve bilinçdışı bir şekilde şöyle bir sonuca varır: ‘Demek ki bu kişi de benim yetersizliğimi görüyor ve küçümsüyordur.’ Bu düşünce, içerlemiş bir öfke ve nefret doğurur.”
Schopenhauer burada, insanların zekâyla karşılaştıklarında duydukları rahatsızlığı, bir tür “mesafe duygusu” (Nietzsche’nin deyimiyle “pathos of distance”) olarak tanımlar. İnsanlar, zeki birini görünce, bilinçdışı bir biçimde kendi yetersizliklerini hatırlar ve bu da onları içten içe rahatsız eder.
Schopenhauer’a göre:
“Zekânı göstermek, dolaylı olarak karşındakine ‘sen aptalsın’ demektir. Bu, çoğu kişi için dayanılmaz bir aşağılanma hissi yaratır. Çünkü herkes kendini zeki görmek ister, kıyaslanmak ise tahammül edilmesi zor bir durumdur.”
“İnsanlar, en çok gurur duydukları şeyin zekâ olduğunu bilirler. Çünkü zekâ, onları hayvanlardan ayıran şeydir. Bu yüzden, birinin senden daha zeki olduğunu kabul etmek istemezsin; bunu fark ettiğinde de öfke ya da hakaretle tepki verirsin.”
Yani insanlar, zihinsel olarak kendilerinden üstün birine hakaret ederek durumu ‘irade’ düzeyine çekerler. Zihinsel alanda eşit değillerdir ama irade alanında -öfke, hakaret, küçümseme gibi- eşit hissederler.
Schopenhauer devam eder:
“Toplumda, mevki ya da zenginlik saygı görür. Ama zekâ asla. Zekânın en fazla karşılaşabileceği şey yok sayılmaktır. Eğer fark edilirse, bu bir küstahlık gibi algılanır ya da sahibinin gurur duyma hakkı olmayan bir ayrıcalık gibi görülür.”
Zekâyı toplumda göstermek, çoğu zaman bir cezayı da beraberinde getirir. İnsanlar, seni küçük düşürmek için bir fırsat kollamaya başlar.
Bu noktada Sa’di’nin bir sözünü hatırlatır:
“Aptallar, bilge kişilerle bir araya gelmeye yüz kat daha isteksizdir; bilge kişiler ise aptallardan sadece biraz uzak durur.”
Ve ardından gelen en çarpıcı yorum:
“Aptal olmak, sosyal çevre edinmek için bir avantajdır. Tıpkı vücut soğukken ateşe yaklaşmak gibi, zihinsel olarak üstün hissetmek isteyen kişi de, kendisinden daha aşağıda olanlarla birlikte olmayı arzular.”
Schopenhauer, zekânın yalnızlığa neden olduğunu vurgular. İnsanlar, zeki kişileri bilinçdışı bir kıskançlıkla iter, ardından bu kişileri karalamak için bahaneler üretirler.
Buna karşılık, düşük zekâlı biri daha uyumlu, alçakgönüllü ve sevecen olabilir. Çünkü çevresine ihtiyaç duyar. Bu yüzden siyasi hayatta, bilimde, sanatta ve akademide vasat olan hızlı bir şekilde yükselirken nitelikli olan görmezden gelinir.
