Son beş yılda kripto varlık ekosistemi eşi benzeri görülmemiş bir büyüme yaşamaktadır. Her yıl yüzbinlerce proje piyasaya sürülmektedir. Peki bu durumun sebebi nedir?
Tüm dünyanın da kabul ettiği üzere kripto varlıklar teknolojinin en önemli nimetlerinden biridir. Çünkü kripto varlıklar, yalnızca yatırım fırsatı ve yüksek getiri ihtimali değil küresellik, merkeziyetsizlik, finansal kapsayıcılık, yenilikçi finansman modelleri, hız gibi birçok avantaj sunmakta ve çeşitli sektörleri değiştirme potansiyeli taşımaktadır. Bu potansiyel sebebiyle kripto varlıklara ilgi ise her geçen gün hızla artmaktadır. Ancak kripto varlıklara sadece teknoloji ve inovasyon meraklıları değil, dolandırıcılar da büyük ilgi gösteriyor. Bu durumun en çarpıcı örneği 2017 yılındaki ICO (Initial Coin Offering) balonudur.
ICO kısaca ilk coin arzı anlamına gelen bir ihraç modelidir. Kişi ya da kişiler geliştirdiği projeler için kendi kripto varlığını oluştururlar ve bunları yatırımcılara satarak projelerine fon toplarlar. 2017 yılı boğa sezonunda ICO ile ihraç edilen birçok kripto varlığın değeri hızla artmış ve bu sebeple yatırımcıların iştahı da aynı oranda artmıştır. Ancak bu iştahın bedeli olarak yatırımcılar projelerin teknik ve hukuki temellerini yeterince incelemeden yatırım yapmaya başlamıştır. Bu durumu gören dolandırıcılar sahte projeler ihraç etmeye başlamışlardır. Bu sahte projelerin bazıları ihraçtan hemen sonra, bazıları ise bir süre sonra batmıştır. Bu durum yatırımcıların çok büyük kayıplar yaşamasına yol açmıştır. Ancak son yıllarda meme coinler açısından benzer bir balonu yaşıyoruz.
Son yıllarda kripto varlık piyasasında meme coinlere ilgi oldukça artmıştır. Meme coinler internet esprileri ve sosyal medya trendlerine bağlı olarak yaratılan token’lerdir ancak coin olarak isimlendirilmesi yerleşik hale geldiği için coin olarak anılmaktadırlar. Bu coinler genellikle teknolojik yenilikten yoksun, kullanım amacı olmayan, aktif ve büyük topluluklar tarafından desteklenen ve çoğunlukla spekülatif varlıklardır. Örneğin, Elon Musk’ın Dogecoin’e olan ilgisiyle ciddi fiyat artışı başlamış hatta Musk’ın “D.O.G.E” şeklindeki tweet’i nedeniyle fiyatında bir günde %15’lik artışa yol açmıştır. Bu tip olaylar ve küresel ekonomik kriz göz önüne alındığında kolay kazanç iddiası bulunan meme coinlere ilginin artması doğaldır.
Her meme coin dolandırıcılık amacı taşımamakla birlikte bu ilgi dolandırıcıların gözünden kaçmamıştır. Çünkü token oluşturmanın kolaylığı ve yatırımcılar için regülasyon eksikliği, bunu kolay bir kazanç kapısı haline getirmektedir. Dolandırıcılık için birçok yöntem bulunmakla birlikte dolandırıcılar genellikle rug-pull olarak isimlendirdiğimiz yöntemi kullanmaktadır. Rug-pull dilimize halı çekmek olarak çevrilebilir. Sistem şöyle işliyor: Yasal sınırlamalara takılmak istemeyen dolandırıcılar merkeziyetsiz borsalarda meme coin ihraç ederler. Bu ihraç sonrasında likiditeyi çekerek, coinin fiyatı yükseldikten sonra ellerinde bulunan yüksek adetteki coinleri satarak ya da başka yöntemlerle kazanç elde ederek ortadan kaybolurlar. Yatırımcılar ise hiçbir değeri olmayan coinlerle baş başa kalırlar.
Açık kaynak kodlarla meme coin oluşturmanın kolaylığı, birçok merkeziyetsiz borsada listeleme maliyetlerinin düşük oluşu ve yukarıda bahsettiğimiz diğer sebepler bir araya geldiğinde meme coin ihracı dolandırıcıların iştahını artırmaktadır. Bu iştah da dolandırıcıların her gün binlerce yeni token’ın piyasaya sürülmesine neden olmaktadır.
Meme coin örneği, kripto varlık projelerindeki artışın tek nedeni olmasa da konunun özünü ortaya koymaktadır. Kripto varlık projelerindeki artışın niceliksel değil niteliksel olarak da değerlendirilmesi gerekmektedir. Yazıyı, aşağıda yer alan grafikle* sonlandırmak istiyorum. Bu grafikte, merkeziyetsiz bir borsa olan Uniswap’ın V2 sürümünde 2020 yılı bahar döneminden 2024 yılı Şubat ayına kadar ihraç edilen token sayısı gösterilmektedir. Bu veriler, kripto varlık ekosisteminde proje sayısının hızla artmasının, projelerin niteliğinin aynı oranda yükseldiği anlamına gelmediğini açıkça göstermektedir.
* https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2096720925000636